Choroby odkleszczowe u psa: objawy, czas po ugryzieniu i co robić

Choroby odkleszczowe u psa: cztery, o których trzeba wiedzieć

Kleszcz sam w sobie rzadko szkodzi psu. Groźne jest to, co przenosi w ślinie podczas żerowania: pierwotniaki i bakterie, które atakują krwinki, stawy albo szpik. U psów w Europie liczą się przede wszystkim cztery choroby (ESCCAP 2024).

Choroba	Co ją wywołuje	Który kleszcz	Kiedy objawy	Typowe objawy	Znaczenie w Polsce
Babeszjoza	pierwotniak Babesia canis, niszczy czerwone krwinki	kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus)	zwykle po 1-3 tygodniach	wysoka gorączka, apatia, brak apetytu, blade lub żółte dziąsła, ciemny mocz	najczęstsza i najgroźniejsza, zwłaszcza na wschodzie i w centrum
Anaplazmoza	bakteria Anaplasma phagocytophilum	kleszcz pospolity (Ixodes ricinus)	zwykle po 1-2 tygodniach	nagła gorączka, osowiałość, sztywny chód, kulawizna	rozpoznawana w Polsce, często bez objawów
Borelioza	krętki Borrelia burgdorferi	kleszcz pospolity	po 2-5 miesiącach, jeśli w ogóle	kulawizna przechodząca z łapy na łapę, gorączka, rzadko nerki	u psów zakażenie jest częste, choroba rzadka
Erlichioza	bakteria Ehrlichia canis	kleszcz psi (Rhipicephalus sanguineus)	zwykle po 1-3 tygodniach	gorączka, chudnięcie, krwawienie z nosa, wybroczyny	głównie u psów przywiezionych z południa Europy

Tabelę opracowano na podstawie wytycznych ESCCAP oraz opisów chorób VCA Animal Hospitals i Merck Veterinary Manual. Psy mogą też zachorować na kleszczowe zapalenie mózgu, ale są na nie znacznie odporniejsze niż ludzie i zdarza się to rzadko.

Jeden kleszcz może przenieść więcej niż jedną chorobę. Zbadano 1085 kleszczy zdjętych z psów i kotów w Polsce, Czechach, Słowacji, na Węgrzech i w Rumunii. Co najmniej jeden drobnoustrój niosło 29% z nich: Anaplasma 15%, Borrelia 7%, Babesia 6,5% (Parasites & Vectors 2025).

Babeszjoza: najgroźniejsza choroba od kleszcza u psa w Polsce

Babeszjoza (dawniej piroplazmoza) to choroba, przy której liczą się godziny. Pierwotniaki Babesia mnożą się w czerwonych krwinkach i je rozbijają. Pies traci krwinki szybciej, niż organizm nadąża je odtwarzać, a barwnik z rozpadłych krwinek obciąża nerki i wątrobę.

Pierwsze objawy pojawiają się zwykle 1-3 tygodnie po ugryzieniu (ESCCAP 2024, Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie):

• wysoka gorączka, często około 40-41°C,
• apatia: pies dużo leży i nie chce iść na spacer,
• brak apetytu,
• blade, a później żółtawe dziąsła i spojówki,
• ciemny mocz, od herbacianego po czerwonobrązowy,
• przyspieszony oddech i tętno, czasem wymioty.

Jak to wygląda u prawdziwych pacjentów? Weterynarze z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego zbadali 30 psów z objawami babeszjozy, przyjętych jesienią i zimą. Gorączkę powyżej 39°C miało 73% z nich, a ciemny mocz 53% (Pathogens 2024). Brak ciemnego moczu nie wyklucza więc babeszjozy.

Babeszjoza u psa leczona na czas zwykle kończy się wyzdrowieniem, a poprawa przychodzi często w ciągu 1-2 dni od podania leku przeciwpierwotniaczego (Solano-Gallego i in., Parasites & Vectors 2016). Przy ciężkim przebiegu pies potrzebuje kroplówek, a czasem transfuzji krwi. Przechorowanie nie chroni na przyszłość, więc ten sam pies może zachorować w kolejnym sezonie.

Gdzie i kiedy w Polsce choruje się na babeszjozę

Najpełniejsze dane zebrał zespół z Uniwersytetu Warszawskiego i SGGW. W 2018 roku 47 lecznic z całego kraju, które łącznie obsługiwały około 79 tysięcy psów, podało liczbę przypadków babeszjozy z całego roku (Dwużnik-Szarek i in., Parasites & Vectors 2021). Różnice między regionami są ogromne:

• Wschodnia i centralna Polska. Rocznie około 53 przypadki na 1000 psów, czyli u co dwudziestego psa. W pięciu lecznicach babeszjozę rozpoznano u 10-24% wszystkich psów przyjętych w ciągu roku.
• Zachodnia Polska. Poniżej 1 przypadku na 1000 psów, łącznie 19 przypadków w roku.
• Pas między nimi (od Pomorza po Opolszczyznę, Śląsk, Małopolskę i część Podkarpacia). Tylko 7 przypadków w roku, prawdopodobnie głównie u psów, które podróżowały z właścicielami.

We wschodniej i centralnej Polsce zmarło 3,65% psów z rozpoznaną babeszjozą. Kleszcz łąkowy przesuwa granicę swojego zasięgu średnio o 2,5-10 km rocznie i zajmuje pas, który jeszcze niedawno był od niego wolny.

Widać to na południu Polski. Laboratorium w Katowicach w latach 2018-2022 potwierdziło Babesia w 282 z 3032 próbek krwi (9,3%) z pięciu województw. W 2019 roku dodatnich próbek było 18, w 2022 już 125, najwięcej z okolic Częstochowy (Pawełczyk i in., Pathogens 2024). Przybywało jednak też badanych próbek, a odsetek wyników dodatnich (5-11% rocznie) nie zmienił się istotnie. Autorzy piszą, że na Śląsku, gdzie babeszjozę rozpoznawano dotąd bardzo rzadko, trzeba ją już brać pod uwagę przy podejrzeniu choroby odkleszczowej.

W obu badaniach przypadków przybywa dwa razy w roku, ze szczytem w kwietniu i w październiku. Latem kleszcz łąkowy odpoczywa. W łagodną, bezśnieżną zimę 2020 roku dorosłe kleszcze łąkowe na wschodzie Polski były aktywne przez cały rok poza latem (Scientific Reports 2021), a w lecznicach z tego regionu babeszjozę rozpoznawano we wszystkich miesiącach, także zimą (Dwużnik-Szarek i in., 2021). Brak śniegu nie oznacza braku kleszczy.

Anaplazmoza, borelioza i erlichioza: czym się różnią

Anaplazmoza atakuje białe krwinki. Pies ma nagłą gorączkę, jest osowiały, nie chce jeść, chodzi sztywno albo kuleje, bo bolą go stawy. Objawy pojawiają się zwykle 1-2 tygodnie po ugryzieniu i trwają kilka dni. Wiele psów przechodzi zakażenie bez żadnych objawów, a leczone zwykle szybko wracają do formy (VCA Animal Hospitals, ESCCAP 2024).

Borelioza jest dużym problemem u ludzi, ale u psów w Europie choruje niewielu. Wytyczne ESCCAP szacują, że na boreliozę rzeczywiście choruje mniej niż 5% psów, u których się ją podejrzewa. Panel ekspertów Amerykańskiego Kolegium Weterynaryjnej Medycyny Wewnętrznej (ACVIM) stwierdza, że nie udowodniono, by europejska borelioza wywoływała u psów objawy kliniczne, choć dowodów w tej sprawie jest mało (Littman i in., ACVIM 2018). Jeśli borelioza się rozwija, to po 2-5 miesiącach: pies kuleje raz na jedną, raz na drugą łapę i chodzi “jak po skorupkach”. Rzadszą, ale groźną postacią jest zajęcie nerek (VCA Animal Hospitals).

Psa, który nagle zaczyna oszczędzać łapę albo się garbi, łatwo przeoczyć. Garbienie się i niechęć do ruchu to typowa pozycja bólowa u psa, którą przy chorobach odkleszczowych wywołują bolące stawy.

Erlichioza to w Polsce głównie choroba z podróży. Przenosi ją ciepłolubny kleszcz psi, a zakażenia u psów w Europie notuje się przede wszystkim na południu kontynentu, m.in. we Francji, Włoszech, Hiszpanii, Portugalii i Grecji (ESCCAP 2024). Po ostrej fazie z gorączką i krwawieniami z nosa choroba może długo przebiegać skrycie, a potem uszkodzić szpik (VCA Animal Hospitals). Jeśli pies był z Tobą na południu Europy, powiedz o tym weterynarzowi.

Po jakim czasie od ugryzienia pies może zachorować

Ugryzienie to dopiero początek. Kleszcz najpierw wędruje po sierści, potem się wkłuwa i zaczyna ssać krew. Drobnoustroje przechodzą do psa zwykle dopiero po kilkunastu godzinach do dwóch dób żerowania:

Moment	Co się dzieje
pierwsze kilkanaście godzin	Kleszcz się wczepia i zaczyna żerować. Ryzyko przeniesienia choroby jest jeszcze niskie.
od 16-24 godzin	Mogą zacząć przechodzić krętki boreliozy (ESCCAP). Amerykańskie wytyczne podają, że zwykle dzieje się to dopiero po 36-48 godzinach (ACVIM).
od ok. 24 godzin	Anaplasma może już przejść do psa (VCA).
24-48 godzin	Samica kleszcza łąkowego zaczyna przekazywać Babesia. Samce żerują wielokrotnie i krótko, więc mogą to robić szybciej (ESCCAP).
1-3 tygodnie	Okno na pierwsze objawy babeszjozy i anaplazmozy.
2-5 miesięcy	Możliwe objawy boreliozy.

Kleszcz znaleziony wieczorem tego samego dnia to zupełnie inna sytuacja niż kleszcz napity krwią, który siedział kilka dni. Nie wiesz jednak, kiedy dokładnie się wkłuł, więc po każdym ugryzieniu przez kolejne 3 tygodnie zwracaj uwagę na apetyt, energię i kolor moczu.

Objawy po ugryzieniu kleszcza: co jest normalne

Po usunięciu kleszcza na skórze często zostaje mała czerwona grudka, podobna do śladu po komarze. Zwykle znika sama w ciągu kilku dni (PetMD).

Nadkażenie miejsca ugryzienia poznasz po tym, że skóra robi się ciepła, coraz bardziej czerwona i obrzęknięta albo coś się z niej sączy (PDSA). To sprawa do pokazania weterynarzowi, ale nie jest to objaw choroby odkleszczowej.

Rumień wędrujący, typowy dla boreliozy u ludzi, u psów zdarza się rzadko i jest słabo widoczny. Choroby odkleszczowe dają objawy ogólne: gorączkę, apatię, brak apetytu, zmianę koloru moczu, kulawiznę. Gorączka bywa też powodem drżenia. Jeśli zastanawiasz się, czemu pies się trzęsie, a niedawno miał kleszcza, zmierz mu temperaturę i zadzwoń do lecznicy.

Jak usunąć kleszcza z psa

Kleszcza usuwa się od razu, gdy go znajdziesz. Nie czekaj, aż odpadnie, i nie umawiaj się na usunięcie za kilka dni.

1. Załóż rękawiczki albo przynajmniej nie dotykaj kleszcza gołymi palcami.
2. Rozgarnij sierść, żeby widzieć miejsce, w którym kleszcz wchodzi w skórę.
3. Chwyć go tuż przy skórze pęsetą z cienkimi końcówkami. Nie ściskaj odwłoka, bo wyciśniesz jego zawartość do rany.
4. Wyciągnij równym, spokojnym ruchem prosto do góry, bez szarpania. Przy pęsecie nie kręć. Jeśli masz haczyk do kleszczy, użyj go zgodnie z instrukcją: większość z nich wsuwa się pod kleszcza i obraca w jedną stronę (PDSA).
5. Umyj skórę wodą z mydłem i umyj ręce.
6. Pozbądź się kleszcza w szczelnie zamkniętym słoiczku ze spirytusem albo owiniętego taśmą. Nie rozgniataj go palcami.

Czego nie robić? Nie smaruj kleszcza masłem, olejem, wazeliną ani lakierem do paznokci i nie przypalaj go. Kleszcz nie “wycofa się” sam, za to może wstrzyknąć więcej śliny (Merck Veterinary Manual, VCA Animal Hospitals).

Została czarna kropka w skórze? To fragment aparatu gębowego. Jeśli nie da się go łatwo wyjąć czystą pęsetą, zostaw go. Miejsce zwykle samo się goi, a ryzyko miejscowego zakażenia jest dużo mniejsze niż ryzyko, które stwarzał żerujący kleszcz (Merck Veterinary Manual).

Profilaktyka: dlaczego większość psów jest chroniona tylko częściowo

Weterynarze zalecają ochronę przeciwkleszczową przez cały rok, bo kleszcze w Polsce bywają aktywne także zimą. Rzeczywistość wygląda inaczej. Badacze przeanalizowali ponad 44 tysiące recept na środki przeciw kleszczom i pchłom dla 19 351 psów z 45 polskich lecznic z lat 2021-2023. Psy były chronione średnio przez 22,5% roku, większość dostawała jedną dawkę rocznie, a pełną całoroczną ochronę przez 3 lata z rzędu miało 0,1% psów (Parasites & Vectors 2026).

Co z tego wynika dla Ciebie:

• Ustal z weterynarzem plan na cały rok, a nie tylko na wiosnę. Preparat dobiera się do psa: jego wagi, wieku, stanu zdrowia, kąpieli i tego, gdzie spaceruje.
• Zapisz w kalendarzu termin kolejnej dawki. Najczęstsza luka to po prostu zapomniana tabletka albo kropla.
• Pamiętaj, że żaden środek nie działa w 100%. Kleszcz może się wczepić, zanim preparat go zabije, dlatego przeglądanie psa nadal ma sens.
• Zabezpiecz psa przed wyjazdem na południe Europy, gdzie poza kleszczami czekają na niego choroby, których w Polsce prawie nie ma.

Po każdym spacerze w trawie, w lesie czy w parku przejrzyj psa. Kleszcze najczęściej siedzą na głowie, w uszach i za nimi, na szyi pod obrożą, pod pachami, w pachwinach i między palcami. Przesuwaj palce przez sierść z lekkim naciskiem, a każdą grudkę obejrzyj z bliska (PetMD).

Kiedy iść z psem do weterynarza, zamiast czekać, czy objawy miną

• Ciemny, herbaciany albo czerwonobrązowy mocz. To typowy znak rozpadu krwinek przy babeszjozie. Jedź do lecznicy od razu, także w nocy i w weekend.
• Blade, białawe albo żółte dziąsła i spojówki. Mogą oznaczać anemię lub żółtaczkę. To sytuacja pilna.
• Gorączka, apatia i brak apetytu w ciągu 3 tygodni od kleszcza. Nawet bez ciemnego moczu weterynarz powinien zbadać krew psa jeszcze tego samego dnia.
• Pies przestał oddawać mocz albo oddaje go bardzo mało. Może to oznaczać uszkodzenie nerek. Od razu do lecznicy.
• Duszność, przyspieszony oddech, zataczanie się, drgawki albo omdlenie. To stan zagrożenia życia.
• Nagła kulawizna, sztywny chód, bolesne stawy. Weterynarz sprawdzi, czy to anaplazmoza, borelioza, czy coś zupełnie innego.
• Krwawienie z nosa, drobne wybroczyny na dziąsłach albo brzuchu. Szczególnie u psa, który był w krajach śródziemnomorskich.
• Zaczerwienienie, ciepło i ropa w miejscu ugryzienia. Nie jest to nagły przypadek, ale ranę trzeba obejrzeć.

W lecznicy weterynarz zbada psa i pobierze krew. Pierwotniaki Babesia często widać pod mikroskopem w rozmazie krwi. Gdy jest ich mało, pomaga badanie PCR (Pawełczyk i in., 2024, VCA Animal Hospitals). Powiedz, kiedy i gdzie pies miał kleszcza i czy wyjeżdżaliście za granicę.

Najczęstsze pytania

Czy każdy kleszcz zaraża psa?

Nie. Większość kleszczy nie niesie żadnej choroby, a nawet zakażony kleszcz zwykle potrzebuje od kilkunastu godzin do 2 dób żerowania, żeby ją przenieść. W badaniu kleszczy zdjętych z psów i kotów w Europie Środkowej drobnoustroje chorobotwórcze miało około 3 na 10. Nie da się jednak ocenić na oko, czy dany kleszcz był zakażony.

Jakie są objawy żółtaczki u psa po kleszczu?

Żółtaczkę widać najlepiej na dziąsłach i białkach oczu, które robią się żółtawe. Przy babeszjozie wynika z masowego rozpadu czerwonych krwinek i często idzie w parze z ciemnym moczem (ESCCAP 2024). U psa po kleszczu to jeden z najpoważniejszych objawów babeszjozy i powód, żeby jechać do lecznicy od razu.

Czy pies może zarazić człowieka boreliozą?

Nie bezpośrednio. Pies i człowiek zarażają się od kleszczy, a nie od siebie nawzajem (VCA Animal Hospitals). Pies z chorobą odkleszczową jest jednak sygnałem, że w okolicy są zakażone kleszcze, więc po spacerach przeglądaj także siebie i dzieci.

Czy pies może chorować na babeszjozę kilka razy?

Tak. Przechorowanie nie daje trwałej odporności, a niektóre psy po leczeniu nadal noszą pierwotniaki we krwi i mogą mieć nawrót (VCA Animal Hospitals). Dlatego psu, który przeszedł babeszjozę, przydaje się tak samo staranna profilaktyka jak każdemu innemu.

Czy organizm psa może sam zwalczyć chorobę odkleszczową?

Przy anaplazmozie i boreliozie wiele psów przechodzi zakażenie bez objawów i bez leczenia. Babeszjoza to inna sytuacja: bez leków przeciwpierwotniaczych może doprowadzić do ciężkiej anemii i niewydolności nerek. Nie czekaj więc, aż pies “wydobrzeje sam”, tylko pozwól weterynarzowi zbadać krew.

Czy borelioza u psa jest uleczalna?

Tak, gdy rzeczywiście się rozwinie, leczy się ją kilkutygodniową antybiotykoterapią dobraną przez weterynarza, a kulawizna zwykle szybko ustępuje. Dodatni test na przeciwciała u zdrowego psa oznacza zwykle tylko kontakt z bakterią, a nie chorobę. W takiej sytuacji weterynarz najczęściej zaleca obserwację i badanie moczu.

Źródła

• Dwużnik-Szarek D. i in., Monitoring the expansion of Dermacentor reticulatus and occurrence of canine babesiosis in Poland in 2016-2018, Parasites & Vectors 2021
• Pawełczyk O. i in., A Retrospective Epidemiological Analysis of Microscopically Detected Babesiosis in Dogs of Southern Poland (2018-2022), Pathogens 2024
• Clinical Cases of Tick-Borne Diseases in Dogs During the Autumn-Winter Season in Poland, Pathogens 2024
• Seasonal activity of Dermacentor reticulatus ticks in the era of progressive climate change in eastern Poland, Scientific Reports 2021
• Ectoparasitic prevention compliance in dogs based on prescription records from veterinary practices in Poland, Parasites & Vectors 2026
• Diversity of ticks and tick-borne pathogens in ticks removed from dogs and cats: a focus on Poland, Czech Republic, Slovakia, Hungary, and Romania, Parasites & Vectors 2025
• Solano-Gallego L. i in., A review of canine babesiosis: the European perspective, Parasites & Vectors 2016
• Littman M.P. i in., ACVIM consensus update on Lyme borreliosis in dogs and cats, 2018
• ESCCAP, Control of Vector-Borne Diseases in Dogs and Cats, Guideline 05, 2024
• Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie, Katedra Epizootiologii: Babeszjoza psów, borelioza psów
• VCA Animal Hospitals: Babesiosis in Dogs
• VCA Animal Hospitals: Anaplasmosis in Dogs
• VCA Animal Hospitals: Lyme Disease in Dogs
• VCA Animal Hospitals: Ehrlichiosis in Dogs
• Merck Veterinary Manual: Tick Removal
• Merck Veterinary Manual: Ehrlichiosis and Related Infections in Dogs
• PDSA: How To Remove a Tick From A Dog Or Cat
• PetMD: Questions About Ticks on Dogs, Answered